De dood van de self-made man

Door Lorin Parys op 16 september 2014, over deze onderwerpen: Ondernemen

De lijkrede van de selfmade man stond afgelopen weekend in De Standaard. Daarin lazen we dat als Marc Coucke zijn bedrijf Omega Pharma voor een fikse meerwaarde kan verkopen, dat zijn verdienste niet is. ‘Daar heeft hij eigenlijk niets moeten voor doen', klonk het. Aan het woord was niet Peter Mertens, maar econoom Paul De Grauwe. De interviewers trachtten nog tussen te werpen dat het toch Coucke zelf was die ‘eigenhandig zijn bedrijf opbouwde uit het niets'. Maar al snel bleek dat De Grauwe een list had gespannen om hen een fikse bolwassing te kunnen geven: ‘Als zijn bedrijf door marktomstandigheden plots 2 in plaats van 1 miljard euro waard is, heeft hij daar zelf weinig verdienste aan. Je kunt hem gerust dat tweede miljard afnemen. Zo'n heffing op die meerwaarde zou hem waarschijnlijk niet afremmen in zijn ondernemerschap.'

Zijn we zelf verantwoordelijk voor ons succes?

Ik weet niet of iets Marc Coucke kan afremmen, maar wat ik wel weet is dat die enkele zinnen uit het interview een bijzonder fundamentele discussie verbergen. Eentje die onze kijk op de wereld bepaalt en dus impliciet ook ons antwoord op een reeks maatschappelijke debatten schraagt. In welke mate liggen we zelf aan de basis van het eigen succes? Zijn we de regisseurs van het eigen leven of toch vooral despeelbal van omstandigheden? Dat is een belangrijk debat, dat we te weinig voeren.

Gevaarlijke gedachte

Het is namelijk een gevaarlijke gedachte dat succes geen persoonlijke verdienste zou zijn. Al was het maar omdat als we het zelfgemaakt succes ontkennen, we meteen ook iedereen van zijn individuele verantwoordelijkheid ontslaan als het misgaat. Als de meerwaarde die Marc Coucke overhoudt aan de verkoop van zijn bedrijf niet zijn verdienste is maar het resultaat van ‘marktomstandigheden' en dus geluk, hadden de bankiers die de financiële crisis hebben uitgelokt dan pech? Als het onze overtuiging is dat mensen die gigantische verliezen op hun kerfstok hebben, daar ook zelf de verantwoordelijkheid voor moeten dragen, dan moeten we de individuele verdienste van mensen die gigantische welvaart creëren ook erkennen. En natuurlijk speelt bij ieder welslagen de factor toeval. Maar zonder hard werk, toewijding en vastberadenheid mist zelfs de grootste bofkont zijn afspraak met een portie geluk.

Ontmenselijking

De tweede reden waarom het een slecht idee is om individueel succes te minimaliseren, is nog principiëler. Trek je de redenering door dat niemand verdienste heeft aan een prestatie of aansprakelijk is voor falen, dan ontmenselijkt ze de mens. Wat lopen we hier te doen als wat we doen er niet toe doet? Zonder verdienste en verantwoordelijkheid heeft ons bestaan geen betekenis. De kans op erkenning geeft zin om iets te creëren. De verantwoordelijkheid die we moeten dragen als het fout loopt, is de prijs die we daarvoor moeten betalen.

Welvaartsstaat

Maar is in een welvaartsstaat ooit iets je eigen resultaat? Rijk worden doe je nooit in je eentje. Daar zitten leerkrachten, ouders en ook de gemeenschap tussen. Die laatste draaide bijvoorbeeld grotendeels op voor de kosten van je onderwijs. Daarom hebben we ook een progressief belastingssysteem: als je geld verdient, geef je ook terug aan de gemeenschap. Maar ons probleem is dat de overheid bij ons zo groot is geworden dat we vergeten zijn dat wij niet van de overheid afhangen, maar de overheid van ons. Alleen als je vertrekt van individuele verantwoordelijkheid en persoonlijke verdienste, kun je een gemeenschap vormen die investeert in kansen en waarin een vangnet blijft bestaan voor wanneer het fout gaat.

Bruistablet

Het geloof in het feit dat we zelf ons succes kunnen maken, stut defundamenten van onze maatschappij. Geluk, ‘omstandigheden' en de overheid vormen daarin ondersteunende factoren. Als we die volgorde omkeren, dreigen perverse effecten en een bestaan zonder zingeving. Al heeft Omega Pharma voor dat laatste ongetwijfeld wel een bruistablet in de aanbieding.

Hoe waardevol vond je dit artikel?

Geef hier je persoonlijke score in
De gemiddelde score is